Eftir Árna Mathiesen, Særósu Óskarsdóttur og Kalman Christer
Inngangur
Samkvæmt lögum um stjórn fiskveiða nr. 116/2006 byggir kerfi fiskveiðistjórnunar á aflamarki þar sem heildaraflamark fyrir hverja fisktegund er ákveðið árlega á grundvelli ráðgjafar Hafrannsóknastofnunar. Fiskistofa sér um úthlutun aflaheimilda til einstakra skipa á grundvelli aflahlutdeilda sem bundnar eru við tiltekin skip og veiðileyfi. Fiskveiðiárið nær frá 1. september til 31. ágúst árið á eftir.
Aflaheimildum er úthlutað til ákveðinna skipa eitt fiskveiðiár í senn. Úthlutunin fer þannig fram að hver hlutdeild (t.d. 0,5%) veitir rétt til samsvarandi hlutfalls af árlegu heildaraflamarki viðkomandi tegundar. Aflaheimildirnar eru framseljanlegar og viðskipti með þær eru skráð hjá Fiskistofu.
Þorskígildisstuðlar (ÞÍG) eru hlutfallslegt verð tegundar miðað við þorsk og eru notaðir til þess að reikna verðmæti úthlutana hvers fiskveiðiárs (1. september – 31. ágúst). Þeir eru metnir út frá verði og magni afurða á tímabilinu 1. maí til 30. apríl og skal ráðuneyti reikna þessa stuðla fyrir 15. júlí.
Almenn veiðileyfi eru tvenns konar, þ.e. veiðileyfi með aflamark og veiðileyfi með krókaaflamark. Samanlögð aflahlutdeild fiskiskipa í eigu einstakra aðila, einstaklinga eða lögaðila, eða í eigu tengdra aðila má ekki nema yfir 12% af heildarverðmæti aflahlutdeildar allra tegunda sem sæta ákvörðun um leyfðan heildarafla, eða yfir 5% af heildarverðmæti krókaaflahlutdeildar. Auk þess kveða lögin á um hámarksaflahlutdeild sömu aðila í einstökum tegundum, þannig má hámarksaflahlutdeild þeirra aldrei vera hærra en t.d. þorsks 12%, ýsu 20% og karfa 35%.
Reiknilíkön
Fyrirtækið Arev hefur í nokkurn tíma þróað reiknilíkön til greininga á upplýsingum um m.a. aflamark og eignarhald í sjávarútvegi þar sem hægt er að skoða raunstöðu miðað við gildandi lög, auk þess að hægt er að greina áhrif sem framlögð frumvörp um breytingar á lögum (t.d. varðandi gagnsæi og tengda aðila) hefðu í för með sér ef þau yrðu lögfest. Möguleiki er að reikna samþjöppun í sjávarútvegi og innan einstakra fiskistofna þar sem stuðst er við Herfindahl Hirshman stuðulinn (HHI). Til grundvallar hámarksaflahlutdeildar hefur verið byggður upp gagnagrunnur um eignarhald í sjávarútvegi þar sem hægt er að skoða ýmsar niðurstöður þegar tekið er tillit til fjölskyldutengsla, yfirráða eftir mismunandi skilgreiningum laga og ólíkra skilgreininga á tengdum aðilum.
Í reikniforritunum er byggt á upplýsingum úr gagnagrunni Fiskistofu og frá fyrirtækjaskrá Skattsins til að geta kallað fram á fljótvirkan og áreiðanlegan hátt niðurstöður valinna forsendna. Þannig er um lifandi gagnagrunn að ræða, þ.e. bæði þegar litið er til forsendna sem valdar eru hverju sinni og að grunn upplýsingar séu þær nýjustu sem völ er á á hverjum tíma.
Í myndunum með þessari grein eru nokkur fyrri fiskveiðiár skoðuð með tilliti til úthlutaðs heildarafla hjá stærstu sjávarútvegsfyrirtækjum landsins. Skoðuð voru fiskveiðiárin, 2022-2023, 2023-2024 og 2024-2025 auk þess var nýhafið fiskveiðiár skoðað þar sem gert er ráð fyrir áætluðum úthlutunum á makríl, kolmuna og norsk-íslensku síldinni.
Mynd 1 sýnir hlutdeild útgerðarfélagsins Brims í aflahlutdeildarkerfinu m.v. núverandi lög fiskveiðiárin 2022-2025. Viðmiðunarlína við 12% markar það hámark sem ekkert einstakt fyrirtæki eða samstæða fyrirtækja má fara yfir. Gult svæði er fiskveiðiárið 2022-2023, rautt 2023-2024 og grænt 2024-2025.
Mynd 2 sýnir hlutdeild Síldarvinnslunnar í aflahlutdeildarkerfinu m.v. núverandi lög fiskveiðiárin 2022-2025. Viðmiðunarlína við 12% markar það hámark sem ekkert einstakt fyrirtæki eða samstæða fyrirtækja má fara yfir. Í nóvember 2022 heimilaði Samkeppniseftirlitið samruna Síldarvinnslunnar og Vísis sem skýrir sveiflu yfir 12% viðmið.
Myndir 1 og 2 leiða í ljós að samkvæmt núgildandi lögum hafa félögin farið yfir 12% hámarkið innan fiskveiðiára. Félög á borð við Brim fara yfir hámarkið töluvert áður en úthlutunum allra tegunda er lokið innan gefins fiskveiðiárs.
Fyrirkomulag úthlutana er með þeim hætti að í upphafi fiskveiðiárs er aflamarki úthlutað fyrir flesta stofna, nema nokkurra stórra uppsjávarstofna og dreifast úthlutanir þeirra yfir fiskveiðiárið. Þetta má sjá á mynd 1, en á fiskveiðiárinu 2022-2023 voru alls 14 úthlutanir, en eru oftast færri. Fyrirsjáanleiki er ekki mikill þegar litið er til þess að ef aðili fer yfir 12% markið ber honum að gera ráðstafanir til að koma aflahlutdeild sinni niður fyrir mörkin. Í dag er veittur 6 mánaða frestur til þess að komast undir markið, en eins og lesa má úr myndum 1 og 2 er alltaf komið að nýju fiskveiðiári áður en sá frestur er runninn útFiskveiðiárið 2025-2026Fiskveiðiárið 2025-2026
Fiskveiðiárið 2025-2026
Til að skoða þetta atriði nánar voru settar upp tvær sviðsmyndir fyrir sömu aðila yfir nýhafið fiskveiðiár, þar sem fyrsta úthlutun er 1. september og loðnuúthlutun 10. október s.l. en aðrar úthlutanir eru áætlaðar miðað við veiðiráðgjöf í kolmunna, norsk-íslenskri síld og makríl. Í báðum tilfellum nálgast aðilar 12% hámarkið í lok fiskveiðiársins líkt og fyrri ár, sem er betur skýrt á mynd 3.
Mynd 3 sýnir sviðsmynd fyrir núverandi fiskveiðiár, 2025/2026, þar sem fyrsta úthlutun er 1. september og loðnuúthlutun 10. október s.l., en aðrar úthlutanir eru byggðar á upplýsingum um væntanlegar úthlutanir.
Sams konar mynstur verður sennilega á þessu fiskveiðiári líkt og undanfarin ár. Í byrjun tímabils eru allir aðilar undir 12% hámarki, en þegar líða tekur á fiskveiðiárið og fleiri stofnum hefur verið úthlutað nálgast stórir aðilar eða jafnvel fara yfir leyfilegt hámark, sem þeir hafa síðan hálft ár til að koma sér undir.
